زبان سرخ

برای اعتراف

 برای معاشقه اما

                  ( آنگاه که پاکٍشان ، پاکٍشان

                    تن را می پیمود

آری

و حتی کافی نبود

پس

زبان سرخ را از حلقوم بیرون کشید

شاید

بازجو را با خبر شود

از بی گناهی زبان سرخ

و آنگاه

بازجو پذیرفت

               ( بی هیچ مراسمی از سوگند

: که میتوان شعر گفت

  بی زبان سرخ

ترس

از به آنچه عشق می گویند

از به آنچه زن

از به آنچهه اینها به هم مرتبط است                  یا نه

 ار بیرون تهی

و صدای آژیر

پر است             در گوش

بیرون بیمارستان بی مرهمی ست

بیرون از صورتت تهی ست

صورتی که          از رنگ هیچ ندارد

صورتی که  از بیرون کشیده است

صورت              پر از غلط های فاحشه

بیرون              تماشاست تنها

و راز

وابسته به صورت توست

که کشف را 

 رنج می کند

صورتی که

محتوای خودش را

دستهای آغشته است

بیرون هزار بار مرده است

و این پنجره ها

همواره به داخل اند

آنگاه که از خنده

صورت را

در تمام حفره های کوچک اندوه منفجر میکنی

آنگاه

سوگند میخورم

که این صورت غمگین

همواره

از محتوا خالی است.

 ( نسروده

  همچون ترانه ای عاشقانه             

                               بر لبانی از ترس

 ( نخوانده

 همچون شعاری تند

                        در دل دیواری دور

 (نیامده

 همچون تقدیمی ِ

                   حذف شده از شعری بلند

 غیبت عبارت از من است.

 تنهایی

 مجاز نیست                 ( بی هیچ علاقه ایی)

 استعاره نیست             (بی هیچ شباهتی )

  تنهایی

 کلیشه ایست

  هزار بار سروده شده

  هزار بار خوانده شده

  به مجاز   اما    نه

 به استعاره  اما   نه .

 از سنگ

                      لبخند

 از سنگ

                      کلام

 از سنگ

                    دستهای نازک ممنوع

ا ز سنگ

                  معشوقه ی من

داستانی برای جنوبی بودن

 نقدی بر کتاب داستان " ماجرای کفتر کش" / نشر ثالث/ نویسنده: مصطفی حسینیون.امین حسینیون

«دقیقا همان­گونه که جوانان طبقۀ متوسط به دلیل داشتن روابط صمیمی با یک بانک­دار یا تاجر ممکن است آرزو کنند که یک بانک­دار یا تاجر شوند، جوانان طبقۀ پایین نیز به دلیل همکاری و برخورد، ممکن است آرزوی تبدیل شدن به رئیسِ ولگردها را داشته باشند. » ( کلوآرد و اوهلین 1960)

در این حاشیه­نویسی بر داستان «ماجرایِ کفترکش» تلاش شده است که از نقدهای فرمی و ساختاری و زبانی فاصله گرفته و با نیم­نگاهی برون متنی به خرده­فرهنگ پایین­شهری و خرده­فرهنگ منازعه پرداخته شود. قصد داریم ایستگاههای بیشتری از نگاه جامعه­شناسانه به مسائل مطرح در این خرده­فرهنگ به دست دهیم و ردپای آن را در فضا و شخصیت­های داستانِ «ماجرای کفترکش» دنبال کنیم.

«پسرانِ بزهکار: فرهنگِ ولگردان» اثرِ آلبرت کوهن ( 1955) اولین تلاش برای حلِ این مساله بود که چگونه یک خرده­فرهنگ بزهکاری می­تواند آغاز شود. کوهن در بررسی خرده­فرهنگ بزهکاران به ویژگی­ها و موقعیت و شرایطی اشاره می­کند که می­توان آن را در داستانِ ماجرایِ کفترکش و شخصیت­های آن (ابی و پیرمرد) پیدا کرد. آدم­های خرده­فرهنگِ منازعه تلاش می­کنند با واژگون­سازیِ نظام ارزشی طبقۀ متوسط با انجام آنچه به خوبی قادر به انجام آن هستند مثلا قوی و پرطاقت بودن، روی پای خود ایستادن، به سادگی به نظام ارزشی جدیدی دست یابند. این واژگون سازی نظام ارزشی طبقۀ متوسط یا طبقۀ دیگر به نوعی شروع یک منازعه فرهنگی است. « امشب... این­جا... سنگِ بنای مکتبِ جدیدی گذاشته می­شه. ما سالهاست که به اسم گذشت... افتخار... شرافت... و این افسانه­های جن­وپری طبیعتمونو سرکوب کردیم... ولی دیگه کافیه. پسرانِ من، شما نسلِ شرارتید و جاه­طلبی! »(ص­14)

این واکنش و شورش علیه ارزش­های طبقۀ دیگر توسط جوانان دور از فرصت و موقعیت، یک «راهِ حل بزهکارانه» است که از طریق انتقال ارزش­ها از جوانانی به جوانان دیگر و از نسلی به نسل دیگر به راه خود ادامه می­دهد. ( درست مثلِ خانۀ پیری و جمعِ جوانان فقیر و پولدار و کنار  هم قرارگرفتن دو نسل بزهکار در خانه­ای قدیمی). این یک خرده­فرهنگ بزهکاری پایین­شهریِ در حال حرکت را تغذیه می­کند. ساخته­های فرصت یا راه­های عمومی به طور یکسان و مساوی در دسترس تمام گروه و طبقات جامعه نیست. اعضای طبقۀ متوسط و بالا دارای راه­های دسترسی اساسی به ساختار فرصتِ مشروع( تجارت، سیاست) هستند در حالی که اعضای طبقۀ پایین به ساختار فرصت­های نامشروع دسترسی بیشتری دارند. شرط­بندی، قماربازی، کفترپرانی و کفتربازی، منازعۀ خیابانی، رمالی و دعانویسی، دزدی، قهوه­خانه و فروشِ کتاب و خطر و ... مفاهیم یا کانون­های شکل­گرفته حولِ محور خرده­فرهنگ  بزهکاری است که در متنِ داستان در کنار اُبژه­های عینی دیگر کمک می­کند به ساختِ یک شهرک جنوب­شهری با ویژگی­های مشخص آدم­های خیابانی. استفاده از اُبژه­های عینی نزدیک به انحراف که کلکسیونی از ابزارهای بزهکارانه را در ویترین این شهرکِ تازه­ساز به نمایش می­گذارد: چاقو سوییسی، فندک زیپوی کله­عقابی، کاپشنِ پوست آمرکایی، موتور هوندای اصلِ ژاپن باک­گِرد، قمه، پنجه­بوکس، شمشیر، چماق، میل­گِرد، زنجیر...

اما نکتۀ دیگر عدم حضور زن در داستان است. ممکن است ایراد گرفته شود که عدم حضور زن به جنسیت­گرایی و گاردِ جنسی در متن دامن می­زند. اما با قبولِ تعمیم نسبی نظریه­های فرافرهنگی، مطالعاتِ پیرامون خرده­فرهنگ­ها داده­های جالبی را به دست می­دهد.

«هاکنی»، با مطالعۀ جنوب ایالت متحدۀ آمریکا استدلال می­کند که این منطقه دارای خرده­فرهنگی مشترک است که در آن مردان برای استفاده از خشونت به منظور حل و فصل مسائل، آمادگی بیشتری دارند. «کوهن» نیز همانطور که از عنوان کتابش « پسران بزهکار: فرهنگِ ولگردان» برمی­آید، معتقد بود فرهنگِ بزهکاری خواه به عنوان یک راه­حل یا بعنوان یک زیرطبقه، برای مردان در دسترس­تر است تا زنان. اگر به قطع نتوان بر این نظر ایستادگی کرد اما به نسبت می­توان مدعی بود ویژگی­هایی که برای بزهکاران یا ولگردهای خیابانی برمی­شمارند تصویر مردانه­تری را به ذهن می­رساند. قدرتمندی، زندگی خیابانی، توان مبارزه، شکست گروه­های رقیب به وسیلۀ زور و مهارت، به دست آوردنِ احترام از طریقِ جرئت و خطر­پذیری.

«والتر میلر» به عنوان یک انسان­شناس با مطالعه جنوبِ آمریکا شش ویژگی یا ملاحظه کانونی را برای این افراد برمی­شمارد: دردسر(مساله بودن)، زورِ بازو، زرنگی، هیجان، سرنوشت، خودمختاری. در این یادداشت کوتاه فرصت تطبیق نموداری با داستان یا برجسته­سازی این ویژگی­ها در شخصیت­ها نیست. اما نویسنده معتقد است ردپای این مولفه­ها را در شخصیت­های داستان به­ویژه شخصیتِ ابی به خوبی می­توان دنبال کرد که اشارۀ مستقیم و کدگذاری دقیقِ آن فرصت بهتری می­طلبد.

به نظر می­رسد داستانِ ماجرای کفترکش در نهایت بر شالودۀ روابط میان طبقۀ پایین و بزهکاری و خرده­فرهنگ حولِ آن استوار است. ( رابطۀ طبقه- بِزه)

داستانی در موردِ یک طبقه و برای طبقه­ای دیگر. داستانی در مرود ارزش­های زیرزمینی در مخالفت با ارزش­های طبقۀ متوسط. ارزش­های زیرزمینی که بر لذت­جویی، منازعه و خشونت بیشتری تاکید دارد. هرچند جامعه­شناسان فواید روانشناختی باارزشی مانند احساس تعلق و فرصت برای کسبِ شخصیت و احترام را نیز برشمرده­اند که برای مردانِ طبقۀ پایین دستیابی به آنها در عرصه خانواده و مدرسه بسیار مشکل می­باشد.

اما به هر حال احساس تعلق و تلاش برای کسب احترام را در شخصیت ابی در داستان ماجرایِ کفترکش در کنار ویژگی­هایی مثل منازعه و خشونت و لذت­جویی می­توان به خوبی رمزگذاری کرد.

در نهایت، هرچند نقدهای ساختاری و زبانی بسیاری برکتاب وارد می­دانم اما می­توان گفت داستانِ «ماجرای کفترکش» داستانی است برای جنوبی بودن. جنوبی بودن به عنوان شوکی موقت به خواننده یا مخاطبان رسمیِ داستانهای آپارتمانی.

فرشاد اسماعیلی- زمستان 89

 یادداشت های حقوقی ام را اینجا دنبال کنید:http://anrooye-sekke.blogfa.com/

بررسی انتقادی «سرعت رسیدگی» و «نحوه‌ی اجرای حکم» در رسیدگی به پرونده میدان کاج

اجرای عدالت یا اعاده حیثیت؟

پرده اول:

شتاب و سرعت در دادرسی و اجرای حکم پرونده قتل میدان کاج قرار است ما را به کجا ببرد؟ شتابی که به خوبی خود را در این اتفاقات نشان داده است: اکتفا کردن به یک جلسه جهت رسیدگی به اتهامات، چندین ساعت شرح وقایع به صورت شفاهی و ایستاده توسط متهم ردیف اول پرونده در همان جلسه به شکل فشرده، عدم زمان کافی برای مطالعه‌ی پرونده توسط وکیل مدافع متهم، اجرای حکم اعدام تنها با گذشت 69 روز از ارتکاب جرم و...

به نظر می‌رسد این شتاب سرعت می‌خواهد اولاً خودش را به مفهوم عدالت گره بزند و در ثانی تسکین خاطره عموم یا اولیاء دم قربانی را تأمین کند. اما این تمام ماجرا نیست. ضرب المثل معروف حقوق جزا ما را در تامین این دو هدف به شک می‌اندازد: «چوبه اعدام هیچ گاه طعمه اش را از دست نمی‌دهد». اگر تمام ماجرا عدالت بود و گره خوردن «سرعت» به مفهوم «عدالت»، منطقاً «قطعیت مجازات» پیوند محکم‌تری با عدالت برقرار می‌کند. اگر شتاب و سرعت به دنبال هدف دوم یعنی تسکین اذهان و خاطر عموم و اولیای دم قربانی می‌بود، این شتاب لزوماً و بی‌واسطه به این هدف نمی‌انجامد بلکه آگاهی از قطعیت اجراست که اذهان را آرام می‌کند.

سرعت و شتاب در دادرسی و اجرای مجازات خواه خود مسیر باشد خواه غایت، فرصت مطالعات جرم‌شناختی، جامعه‌شناختی و روان‌شناختی این پرونده را از جامعه‌ی علمی و دستگاه قضایی سلب نمود. پرونده‌هایی مثل قتل‌های سریالی، تجاوز به محارم، قتل‌های خانوادگی و بدون تسامح قتل میدان کاج، فرصتی برای پروژه‌ای مطالعاتی محسوب می‌شوند. رئیس قوه‌ی قضائیه چند روز پس از حادثه در گفتاری توصیه‌ای اشاره کرد که «با سرعت و دقت به پرونده رسیدگی شود تا موجب پیش‌گیری از موارد مشابه شود»، اظهاراتی مشابه نیز از سوی دادستان کل در مور سرعت در دادرسی صورت گرفت. اگر این سرعت و شتاب ماهیتاً و غایتاً ابزاری برای جلوگیری از تکرار باشد به مراتب موفقیت کم‌تری کسب می‌کند تا این‌که پرونده به صورت کامل و در فرصتی بدون عجالت‌های قضایی و سیاسی مورد مداقه رفتاری و جرم‌شناختی توسط کارشناسان قرار بگیرد.

باید بپذیریم که امروز قاضی یک مجازات‌دهنده‌ی صرف نیست و علاوه بر این وی در امر قضاوت تنها نیست. مدخل بحث ما این است که سرعت و شتاب در دادرسی به تنهاییِ قاضی و مسئولیتِ صرفاً مجازات‌دهی وی در قضاوت دامن می‌زند. امروزه خرده نظام‌های دیگری موازی و همراه با امر قضاوت قرار گرفته‌اند که پرونده را از کشوی میز قاضی بیرون می‌آورند. شتاب و سرعت در مجازات متهم میدان کاج یک فرصت‌سوزی مطالعاتی و جرم‌شناختی بود. این بدان معنا نیست که متهم یک موش آزمایش‌گاهی باشد، اما قطعیت اجرای مجازات آن اهداف مورد نظر را که تحت عنوان «وانمود» آوردم، تامین می‌کند و ویژگی «شتاب» حلقه گمراه کننده این رابطه است. اگر قائل به «قاعده اثرهای جانبی مجازات» باشیم و این که بیش‌ترِ اثر کیفری باید بر کسانی وارد آید که مرتکب جرم نشده اند و به دیگران قبولانده شود که مجرم تنبیه شده است، پس در پرونده قتل میدان کاج هنگامی که قطعیت مجازات اعدام (به معنای اعم) پیش روی است شتاب و سرعت دادرسی و اجرای حکم تنها سبب سلب فرصت از خرده‌نظام‌های شکل گرفته حول امر قضاوت‌دهی صرف و مجازات‌دهی صرف است: سلب فرصت مطالعه‌ی جرم‌شناختی برای پیشگیری از حادثه‌های مشابه مجدد.

بنابراین پیکان مجازات از چله‌ی قضاوت صرف رها شد، با شتاب هر چه بیش‌تر از فرصت‌های مطالعاتی جرم‌شناختی فاصله گرفت و به سمت پرده دوم حرکت کرد.

پرده دوم:

میشل فوکو در ویژگی‌های اجرای علنی و عمومی کیفرها در سده‌ی هجدهم چندین ویژگی را برمی‌شمارد. یکی از آن ویژگی‌ها «وصل کردن تعذیب به خود جرم» با اقداماتی هم‌چون اجرای اعدام در محل وقوع جرم است. همانند دانشجویی که در سال 1793م. چند نفر را به قتل رسانده بود و رئیس دادگاه نانت حکم داد مقابل در همان مسافرخانه که او مرتکب قتل شده بود قاپوق برپا شود. قطع دست سارق یا سوراخ کردن زبان کفرگوها در دوره کلاسیک اروپا  نمونه‌های استفاده از نمایش‌های نمادین است که در آن شکل مجازات به جرم برمی‌گردد. این تئوری با اجرای علنی مجازات در همان مکان ارتکاب به دنبال این است که در مرحله اول حقیقت جرم را آشکار و بازتولید کند و در مرحله دوم با اعدام و مرگ مجرم به تماشاگران القا کند که جرم حذف شده است. اما واقعیت، داستان دیگری است. در واقع این نمایشِ فراوانی جرم برای تماشاگران است نه حذفِ جرم.

 در اجرای علنی مجازات‌ها معمولاً دستگاه‌های نظامی و پلیسی در کنار یکدیگر در صحنه اجرای حکم حضور دارند که جنبه قدرت‌مندی مجازات را افزایش می‌دهد. اجرای علنی مجازات تبدیل به اقدامی نظامی- قضایی می‌شود و به تعبیر فوکو «اعدام در ملا عام را به چیزی بیش از کار عدالت، یعنی به نمایش قدرت بدل می‌کند. اعدام در ملاعام هر قدر هم که عجولانه و روزمره باشد در مجموعه‌ای از آیین بزرگ قدرت جای دارد». علنی بودن و سرعت‌بخشی در اجرای مجازات مجرم  میدان کاج از یک سو جبرانی بود برای ناتوانی و چالش و تحقیری که پلیس با رسانه‌ای شدن حادثه در معرض آن قرار گرفته بود. از سویی هم با انتخاب روش اجرای علنی به مانند روش سرعت و شتاب که گاه به غایت بدل می‌شود، وانمود می‌کند که قرار است این دو شیوه به عدالت گره بخورند. صرف قطعیتِ اعدام این پیوند را به شکل محکم‌تری با عدالت برقرار می‌کند.

 اجرای علنی این مجازات سرمشق عبرت نمی‌کند بلکه تولید وحشت و بازتولید قدرت می‌کند و حتی «مجازات-نمایش» از بدن مجرم، شیپور و کاتالوگی برای تبلیغ حقیقت مورد نظر خود می‌سازد. بنابراین دادرسی پرونده‌هایی مثل شهلا جاهد و یا کبری رحمان‌پور به زعم مشکلات اثباتی و تفاوت های پرونده‌ای و نوع ادله مطرح شده، 8 سال به طول می‌انجامد و پرونده میدان کاج تنها 69 روز. پرونده شهلا جاهد نیز زیست رسانه‌ای داشت، حتی رسانه‌ای‌تر از میدان کاج، اما تفاوت در نقش قدرت و موقعیت پلیس در این دو پرونده بود. الزامات و ضرورت‌های سرعت و شتاب‌بخشی در اجرای مجازات میدان کاج -علیرغم تفاوت‌های اثباتی و ادله‌ای آن- در پرونده‌ی شهلا جاهد و کبری رحمان‌پور دیده نمی‌شد.

بامداد چهارشنبه 15 دی در مراسم اعدام قاتل میدان کاج جرثقیلی برای تنظیم نور خیابان های اطراف هماهنگ شده بود. این ابزار ماشینی به کمک مجازات می‌آید تا با روشن کردن صحنه مجازات، حقیقت خود را در ذهن تماشاگران خاطره‌سازی کند. اما خاطره عبرت و سرمشق یا خاطره توان و وحشت؟ عدالتی مسلح که تولیدگر است و باید پیروزی عدالت را وانمود کند اما خاطره توان و وحشت را هم در ذهن تماشاگران بگذارد.

حادثه میدان کاج یک شکل هندسی چند ضلعی است که حاشیه‌نویسی در مورد همه اضلاع آن نیاز به فرصت‌های بیشتری دارد. اضلاع دیگری که شاید از اهمیت بیشتری برخودار باشند: ضلع واکنش مردم از نگاه مسئولیت‌پذیری و یا پسا اخلاق گرایی؛ ضلع کنش و اقدامات نیروهای امدادی و پلیس و ضلع پرونده شخصیت متهمین یا مجرمین، که امید است امروز با نبود زیست ضلع قاتل پرونده و حضور زیستی اضلاع دیگر، بررسی اضلاع دیگر این شکل هندسی به تحلیل‌های بیش‌تری بیانجامد.

 ما چقدر قرار های ناشیانه گذاشته اییم

 مثلا همین که از شکاف سینه هات هیچگاه حرف نزنم

ا ز اینکه پروانه های جهان

 می توانند جای بهتری پیدا کنند یا نه؟

 مثلا همین که قرار گذاشته اییم

 به گرد افشانی بادها اعتماد نکنیم

 و قبول کنیم

 زندگی قورباغه های غمگین در لجنزار حساب شده است

و یا

شکفتن گلی سرخ در سنگ 

 کاملا اتفاقی است

 ومجسمه ها

غیر سنگ چیزی از رابطه هایشان نمی فهمند

آه ما چقدر به جهان کفر ورزیده ایم

ما چقدر پروانه های جهان را بی پناه کرده ایم

ما چقدر به نا امن بودن کو چه ها دامن زده اییم

ما چقدر قرار های ناشیانه گذاشته اییم

حاشیه ی کفشهای باد:سلام... و دست همه ی عزیزانم را که این مدت نتوانستم همراهیشان کنم و بخوانمشان می فشارم.

             خواب دیدم که کلیات سعدی را جلویم گذاشتم و از روی کلیات سعدی نماز می خوانم.  یکی از دوستانم(محمد منصوری) چار زانو نشست روبرویم  و دست هایش را گذاشت روی غزلی از سعدی . محمد گفت: " از روی سعدی نمی شه نماز خووند" .  نمازم را قطع نکردم و از لا به لای انگشتهای محمد غزلی از سعدی را که حفظ بودم در حال قیام بلند بلند خواندم. محمد هم غزل را حفظ بود. او هم بلند بلند خواند و از روی سجاده کنار کشید.

صبح

دستار بر سر

در پس کوچه های بغداد

حدیث می خوانم و

کودکان چوب سوار سنگم می زنند

عصر

زنار بر کمر

در گوشه ی خانقاهی از شیراز

 فرود می آیم و

شعر را خراج هلاکوی مغول می کنم

 و شب

خسته

کانال های سکسی ماهواره را زیر و رو می کنم

 و در لا به لای

سینه بندها

شورت های زنانه

و جوراب های رنگی

برقعه ی رابعه را پیدا نمی کنم.